Jesteś tutaj:

Mikroskopowe badanie włosów

Badanie włosa pod mikroskopem stanowi nieodłączną część badania klinicznego włosów. Pozwala ono ustalić nieprawidłowości kształtu włosów (włosy wełniste, paciorkowate, skręcone), uszkodzenia mechaniczne włosa (rozszczep poprzeczny, rozszczep podłużny), uszkodzenie chemiczne (zatrucie talem). We wszystkich tych przypadkach pobiera się pincetą epilacyjną do badania pojedyncze włosy z okolic skóry owłosionej, dotkniętych przypuszczalnymi zmianami. Wyrwane włosy kładzie się na szkiełko podstawowe, pokrywa kroplą wody, gliceryny lub olejku cedrowego i zamyka się szkiełkiem nakrywkowym.

Przygotowany w ten sposób preparat bada się w mikroskopie pod małym powiększeniem. Badanie mikroskopowe włosa ma doniosłe znaczenie rozpoznawcze i rokownicze w przypadku zwiększonej utraty włosów. Jego zadaniem jest ustalenie liczby telogenowej włosów, tj. odsetka włosów znajdujących się w fazie spoczynku. To badanie przeprowadza się w ten sposób, że pincetą epilacyjną wyrywa się 25 lub 50 włosów z okolicy dotkniętej wzmożoną utratą włosów i ogląda się końce ich korzeni w mikroskopie pod małym powiększeniem (ryc. 6, 7, 8, 9, 10). Celowe jest wyrwanie za jednym razem całej małej kępki, którą tworzą włosy na głowie. Stanowi to rękojmię, że wyrwane włosy są rzeczywiście sąsiednie, co ma szczególne znaczenie u ludzi, u których każdy z tych włosów znajduje się w odmiennym okresie cyklu włosowego.

Ryc. 6. Obraz korzenia włosa we włosach wyrywanych. I — włos anagenowy prawidłowy: Tw — trzon włosa; Pw — pochewka wewnętrzna; Pz — pochewka zewnętrzna; Sz — strefa rogowaciejąca; M — macierz opuszki; II — włos katagenowy prawidłowy; Pio — pochewka wewnętrzna, Pz — pochewka zewnętrzna, Oz —opuszka zrogowaciała; III — włos telogenowy prawidłowy: Wn — woreczek nabłonkowy. Oz — opuszka zrogowaciała (wg Scotta i współprac.)


Ryc. 7. a) włos anagenowy prawidłowy; b) ten sam włos w świetle spolaryzowanym Pow. 12,5X.

Ryc. 8. a) włos telogenowy prawidłowy; b) ten sam włos w świetle spolaryzowanym. Pow. ok.  12,5 X.


Przygotowanie preparatu odbywa się najczęściej w ten sposób, że wyrwane włosy kładzie się jeden obok drugiego częściami proksymalnymi na szkiełku podstawowym, pokrytym kroplą gliceryny, olejku cedrowego lub olejku rycynowego, prostopadle do długości linii szkiełka podstawowego. Następnie odcinamy części dystalne włosa nie przyklejone do szkiełka. Pod małym powiększeniem obliczamy liczbę włosów telogenowych. Prawidłowa liczba telogenowa stanowi indywidualną właściwość, odmienną u każdego człowieka. Kligman ocenia ją na 4—20%; przeciętnie wynosi 13%. W łysieniu typu męskiego u mężczyzn i kobiet do badania mikroskopowego pobiera się włosy z okolic kątów czołowych i szczytu głowy. Liczba telogenowa różnychokolic głowy owłosionej jest niejednakowa.

Ryc. 9. a) kolba włosa telogenowego prawidłowego; b) ten sam włos w świetle spolaryzowanym. Pow. ok. 70 X.


Ryc. 10. Włos dystroficzny: a) prawidłowy; b) w świetle spolaryzowanym. Pow. ok. 70X.


W okolicy potylicznej jest ona dość stała, o ile nie dotyczy chorego stale leżącego. Wówczas włosy mogą wypadać wskutek tarcia głowy o poduszkę. Liczba telogenowa większa niż 25 wskazuje na tzw. telogenowa utratę włosów (effluvium telogenicum) i stanowi oznakę zaburzenia wzrostu włosów (Kligman). Analiza obrazów korzeni włosów pozwala ponadto na określenie liczby włosów anagenowych oraz ewentualne stwierdzenie włosów dystroficznych. Omawiane badanie ma zatem również znaczenie diagnostyczne, pozwalające określić patomechanizm utraty włosów, stanowiących przyczynę wyłysień. Metoda barwienia, opracowana przez Baden, Kubilus i Baden (1979), ułatwia odróżnienie włosów telogenowych od anagenowych. Polega na zabarwieniu korzeni włosów 1% roztworem 4-dwumetyloaminocinnamaldehydu, które w obrębie wewnętrznej pochewki włosa przyjmują błyszcząco czerwony kolor w anagenach i słabo pomarańczowy w telogenach. Zabarwienie jest uzależnione od wiązania barwnika z białkiem, zawierającym cytrulinę w wewnętrznej pochewce włosa. 

Zdarzają się i błędne zabarwienia, gdy wyrwanie włosów nastąpiło niezgodnie z kierunkiem ich wzrostu i spowodowało uszkodzenie wewnętrznej pochewki włosa. Jacobi (1970) skonstruowała tzw. mechaniczny epilator, zastępujący ręczną epilację, która czasem wykonywana ze zmienną siłą i prędkością może prowadzić do powstawania w badanych włosach zmian pozornie patologicznych. Mechaniczny epilator eliminuje z badania  włosów czynniki przypadkowości.

Badanie włosów w zatruciu talem. Od czasu wprowadzenia tej metody przez Widy'ego (1956, 1957) badanie mikroskopowe włosów w rozpoznawaniu zatrucia ma doniosłe znaczenie praktyczne. Według Widego sposób badania jest następujący. Dosiebne odcinki włosów kładzie się na kroplę balsamu kanadyjskiego na szkiełko podstawowe. Po nakryciu szkiełkiem nakrywkowym preparat ostrożnie podgrzewa się, aż do lekkiego wrzenia. W ten sposób korzenie włosów zostają prześwietlone. W przypadku zatrucia talem stwierdza się w korzeniach włosa nieprzejrzyste złogi barwy czarnej, które powodują wrzecionowate zgrubienia korzeni włosów. Długość tych złogów osiąga rozmiary do 1 mm, a szerokość do 0,15 mm. Widy wykrył złogi w 95% włosów pochodzących w głowy, w 30—60% we włosach pach, wzgórka łonowego i klatki piersiowej, w 50% we włosach obwodowej części brwi, a w 30% w ich częściach przyśrodkowych. Złogi takie znajdują się również w rzęsach obu powiek (por. Zatrucie talem).

Wykrywanie grzyba w preparacie mikroskopowym włosa. Badanie mikroskopowe włosa należy koniecznie przeprowadzić w każdym przypadku podejrzanym o grzybicę skóry owłosionej głowy. Do tego celu wybiera się włosy zmienione, matowe, obłamane lub luźno tkwiące w skórze. Uzyskany materiał umieszczamy na szkiełku podstawnym i pokrywamy go 1—2 kroplami 30—40% ługu potasowego lub sodowego. Po nakryciu szkiełkiem przykrywkowym preparat podgrzewamy kilkakrotnie nad płomieniem lampki spirytusowej lub palnika gazowego tak, aby nie dopuścić do wrzenia ługu. Przygotowany w ten sposób preparat oglądamy w mikroskopie pod małym powiększeniem i przy zaciemnionym przesłoną polu widzenia. W przypadku obecności grzyba widzimy we włosie lśniące elementy grzyba: podwójnie konturowane nitki grzyba,składające się z członów, i zarodniki grzyba kształtu prostokątnego, owalnego lub okrągłego, o rozmaitym ułożeniu. W przypadku wyniku negatywnego opisane badanie należy powtórzyć, nierzadko kilkakrotnie, zwłaszcza wówczas,gdy obraz kliniczny wskazuje na grzybicę. 

Badanie powłoczki trzonu włosa ma doniosłe znaczenie dla poznania budowy powierzchni włosa. Dotyczy to zwłaszcza tych zaburzeń włosa, które wywołują wady ukształtowane, jak np. włosy paciorkowate i włosy wełniste, orazwady zabarwienia, np. włosy obrączkowate, dalej — uszkodzenia mechaniczne,np. rozszczep włosów węzłowaty. Wprowadzenie do techniki badawczej stereoskopowego mikroskopu elektronowego znacznie ułatwia badanie w trzech wymiarach włosów-przy powiększeniach 75—20 000 razy, a więc znacznie przewyższających uzyskiwane w mikroskopie świetlnym. Szczególnie włos stanowi wygodny materiał do omawianych badań, ponieważ nie wymaga zupełnie utrwalenia. Jednakże, jak wynika z obserwacji Dawbera i Comaisha (1970), powiększenia przekraczające2000 razy nie są stosowane z powodów technicznych. Metoda ta niewątpliwiema wielką przyszłość w trychologii, jak i w dermatologii mikroskopowej. Metoda Schrbdera (1930) pozwala na szybkie przeprowadzenie badania powłoczki włosa w konwencjonalnym mikroskopie. Do tego celu stosuje się emulsję płyty fotograficznej nie naświetlonej, lecz utrwalonej, wskutek czego zawarte w niej srebro ulega wytrąceniu. Odtłuszczone włosy kładzie się na wilgotnej powierzchni żelatyny płyty fotograficznej i nakrywa oczyszczoną błoną fotograficzną z emulsji. Na to kładzie się płytę szklaną i obciąża na okres 15 min ciężarem ok. 1 kg. W ten sposób włosy ulegną wciśnięciu w żelatynę i po zdjęciu szkła i błony fotograficznej płyta fotograficzna wysycha z włosami.

Po zdjęciu włosów ich odcinki na płycie fotograficznej bada się pod mikroskopem świetlnym. Metoda Schrodera w modyfikacji Widego (1959) eliminuje z niej obciążenie. Nie naświetloną fotograficzną płytę (np. graficzną lub płytę diapozytową), podobnie jak w metodzie Schrodera, utrwala się, płucze i wysusza. Bezpośrednio przed badaniem włosów moczy się tę płytę 20—30 s w bieżącej wodzie pod kranem, aby emulsja nawilżyła się równomiernie i nie powstawały pęcherzyki powietrza. Po strząśnięciu nadmiaru wody na płytę fotograficzną układa się odtłuszczone włosy od strony emulsji, jeden obok drugiego, tak rozmieszczone, aby wzajemnie nie dotykały się. Płytę z włosami pokrywa się ostrożnie i równomiernie folią cynkową (staniolem). Starannie wygładza się palcami folię cynkową, przesuwając nimi wielokrotnie wzdłuż włosów, jednak dość mocno, aby usunąć powietrze, które znajduje się pod folią. Zarazem wciska się włosy w wilgotną żelatynę, co można sprawdzić od strony odwrotnej płyty. Folia cynkowa mocno przylega do fotograficznej płyty i silnie uciska włosy nawet nieprawidłowe i skręcone (np. włosy pach, wzgórka łonowego), tak że około połowy obwodu włosa zagłębia się w emulsji. Po 10—15 min zdejmujemy folię wzdłuż ułożenia włosów, które nadal tkwią w emulsji płyty fotograficznej. Po jej wysuszeniu (nie ogrzewaniem!) za pomocą igły zdejmujemy włosy. Uzyskany w ten sposób plastyczny odcisk służy do badania mikroskopowego. Do badania nie potrzeba specjalnego oświetlenia, wystarczają zwykłe warunki świetlne, co najwyżej dla poparawy widoczności i kontrastu stosuje się odpowiednie ustawienie lusterka albo blendowanie aparatem Abbego. Obraz powłoczki włosa, uzyskany opisaną metodą, jest bardzo kontrastowy i nadaje się do fotografowania.

Metody liczenia włosów. Istnieje kilka sposobów, mniej lub bardziej dokładnych, obliczania włosów. Oznaczanie liczby włosów in situ albo liczenie włosów wyrwanych z ograniczonej standardowej powierzchni skóry należy do najprostszych. Metoda mikroskopowa polega na przeliczaniu włosów w wycinku ze skóry głowy. Na podstawie analizy skrawków seryjnych można nie tylko dokonać obliczenia włosów, ale również oznaczyć ich długość oraz grubość. Metoda wtórnej repliki odznacza się znaczniejszą dokładnością od poprzednich, ale jest bardzo złożona. Polega na wykonaniu pozytywnej repliki lakierem celulozowym, wcześniej uzyskanego odlewu włosów z utwardzonego monomeru gumy sylikonowej. Uzyskany w ten sposób preparat zacienia się folią aluminiową, umieszcza na szkiełku podstawowym i zamyka Winalakiem do badania pod mikroskopem. Metodę tę szczegółowo opisał w pracy Sarkany i współpr. (1967).

Badanie wymiarów włosów, głównie grubości włosów, zwane przez niektórych autorów trichometrią, znajduje zastosowanie w kosmetologii do porównawczej analizy przed i po leczeniu nowymi lekami oraz profilaktycznych preparatów (por. też Chrunowa, Truchmanowa, Rubina et al.. 1980).

Polecane artykuły

Najczęściej kupowane w sklepie internetowym



Wypadanie włosów Łysienie Cienkie włosy Łysienie plackowate Łysienie mężczyzn Cięcie stożkowe Peruki Czarne włosy